Cechy obserwacji

Dobra obserwacja prowadzi do uzyskania wiedzy pewnej, dlatego jest wskazane, by przebiegała ona w ustalonym porządku. Obserwacja poprawna metodologicznie pozwala tworzyć, kontrolować i utrwalać zdarzenia, także uczestniczyć w ich albo im przeciwdziałać. Ponieważ ma ona pomóc w znalezieniu odpowiedzi na określone pytania, musi być świadomym procesem, dać się zrelacjonować, objaśnić. Z tego powodu każda obserwacja, będąca metodą badawczą, powinna cechować się: celowością, aktywnością, systematycznością, planowością, dokładnością i obiektywnością.

Celowość wyraża w przeprowadzeniu obserwacji z zamiarem rozwiązania określonego zadania (sformułowanego dokładnie i szczegółowo). Uwaga obserwatora skupia się wówczas na konkretnych informacjach o przedmiocie poznania.

Aktywność polega na dokonywaniu przez obserwatora selekcji spostrzeżeń, czyli poszukiwania cech i zjawisk interesujących ze względów badawczych.

Systematyczność wskazuje na ciągłe i przeprowadzane według określonego schematu postrzegania. Można więc obserwować badany obiekt wielokrotnie i w różnorodnych warunkach jego istnienia.

Planowość pozwala skoncentrować się na tym, co ważne i istotne w badaniach; wyklucza braki w obserwacji. Plan badań powinien odpowiadać celowi obserwacji.

Dokładność oznacza obserwację:

·        wierną – niezniekształconą wskutek obecności obserwatora,

·        wyczerpującą – obejmującą wszystkie możliwe dane dotyczące przedmiotu,

·        wnikliwą – niepomijającą szerszego kontekstu obserwowanego zjawiska.

Obiektywność zakłada niezależność od osobistych i subiektywnych nastawień

emocjonalnych bądź własnych oczekiwań obserwatora.

Więcej „Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku” tom III

Podstawowymi elementami (etapami) obserwacji są:
- postrzeganie określonego zjawiska,
- gromadzenie i utrwalanie spostrzeżeń,
- interpretowanie danych obserwacyjnych.

Obserwacja rzeczywistości przyrodniczej i społecznej dostarcza badaczowi określonych danych naukowych, zinterpretowanych w kategoriach pojęciowych danej dyscypliny (hipotezy, problemu). Jej celem jest ustalenie faktów, weryfikacja przypuszczeń i w efekcie otrzymanie informacji o świecie. Z tego powodu w badaniu metodą obserwacji istotny jest wybór:
- problemu badawczego – celem obserwacji jest pozyskanie informacji na określony temat, a następnie określanie własności rzeczy lub osób, badanych ze względu na poznane wcześniej właściwości;
- przedmiotu obserwacji – są to obserwowalne dla badacza własności rzeczy (statyczne i funkcjonalne), np. wygląd przedmiotów, zdarzeń, zjawisk, zmian, procesów; wygląd ludzi, zwierząt, roślin, krajobrazu; reakcje ludzi, zwierząt; zachowania organizmu jako procesy reakcji; działania osób badanych; wyniki lub wytwory działania;
- obszaru obserwacji – obserwowanie terenowe bądź w warunkach laboratoryjnych;
- techniki obserwacji – przykładowe sposoby gromadzenia materiałów: protokołowanie za pomocą arkuszy lub skal obserwacyjnych, stenografowanie, rejestrowanie filmowe lub dźwiękowe, technika próbek czasowych; techniki prowadzą do opisu, klasyfikacji i wyjaśnienia badanej rzeczywistości;
- narzędzi służących do rejestrowania przebiegu zdarzeń i przechowywania spostrzeżeń do późniejszej ich analizy – badacz często korzysta z możliwości bezpośredniego utrwalenia obserwacji za pomocą przyrządów rejestrujących (przykładowo: kamery filmowej, kamery fotograficznej, magnetofonu itp.); narzędzia obserwacji są czynnikiem kontrolującym prawidłowość prowadzonej obserwacji. Wartość obserwacji zależy od sprawności jej narzędzi;
- procedury obserwacyjnej – stanowisko i czas obserwacji, kolejność stosowania narzędzi;
- procedury analitycznej – zebrane dane wymagają analizy jakościowej oraz interpretacji pozwalającej na wyrażenie ich w jednolitej terminologii; po tym etapie dane poddaje się analizie ilościowej, dotyczącej częstości występowania badanych własności rzecz, procesów lub zdarzeń;
- metody opisu danych oraz informacji – prezentacja graficzna,  sprawozdanie itp.

Więcej „Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku” tom III

Obserwacja  – pojęcie to określa:

- czynność uważnego postrzegania wzrokowego (łac. observare - zauważać, observatio - oglądanie czegoś); uwagę będącą wynikiem przyglądania się komuś lub czemuś,
- czynność badawczą, polegającą na gromadzeniu danych uzyskanych w trakcie postrzegania, rejestrowaniu dostrzeżonych zmian oraz interpretacji materiału badawczego,
- ukierunkowane, zaplanowane oraz systematyczne postrzeganie przedmiotu, zjawiska lub procesu (metoda badawcza),
- poddawanie pacjenta badaniom lekarskim w szpitalu, w celu rozpoznania (zdiagnozowania) choroby.

Wyrazy bliskoznaczne tego pojęcia to: ogląd, patrzenie, percepcja, przyglądanie się, śledzenie, kontrolowanie, eksperyment, badanie.

      Obserwacja jest procesem psychofizycznym, związanym z postrzeganiem. Należy tu odróżnić obserwacje od percepcji. Percepcja jest procesem subiektywnego odbioru i analizy informacji zmysłowej oraz jej interpretacji. To proces przetwarzania sygnałów pochodzących ze środowiska wewnętrznego i zewnętrznego, które prowadzą do rozpoznania przez organizm danej sytuacji, przykładowo: percepcja wzrokowa (ruchu, kształtu, barw, odległości i głębi); percepcja słuchowa; percepcja bodźców (dotykowych, termicznych, bólu); percepcja smaku i węchu. W procesie obserwacji natomiast następuje oddziaływanie otoczenia zewnętrznego na zmysły, a także na intelekt człowieka. Intelekt steruje narządami zmysłowymi i „narzuca” człowiekowi określony sposób postrzegania świata. Istotne znaczenie odgrywa tu mechanizm odzwierciedlenia (polegający m.in. na selekcji tego, co widzimy).oznacza on, ze wyobrażenie obserwowanego przedmiotu kształtuje się pod wpływem sprawności zmysłów, poziomu intelektualnego rozwoju, a nawet stereotypów, oczekiwań, pragnień, uczuć itp.

                Nastawienia, z którymi przystępuje człowiek do obserwacji i zadania pozwalają wyodrębnić:
- przypadkowe obserwacje, gdzie spostrzega poszczególne przedmioty przez pryzmat kategorii pozostających w zgodzie z jego sferą intelektualną i emocjonalną (subiektywizm obserwacji); widzi to, co chce zobaczyć, a nie to, co rzeczywiście (obiektywnie) istnieje;
- obserwacje planowane, w których występuje koncentracja uwagi na spostrzeganiu czegoś w efekcie zaciekawienia, zainteresowania, chęci zdobycia informacji; obiekt informacji jest postrzegany tutaj w sposób ograniczony, zależny od wyobrażeń i pojęć oraz technik i narzędzi stosowanych podczas obserwacji.

Więcej „Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku” tom III

Dyrektywy pracy opiekuńczo – wychowawczej

Do podstawowych twierdzeń i dyrektyw w metodyce pracy opiekuńczo – wychowawczej zaliczyć należy:
- twierdzenia diagnozy, które odpowiadają na pytanie: jak jest?
- twierdzenia koncepcji, modelu – wzorca, które ustalają pożądane i postulowane stany rzeczy dotyczące danego wycinka rzeczywistości opiekuńczo – wychowawczej,
- twierdzenia funkcji, celów, które wskazują efekty, jakie należy osiągnąć w podejmowaniu danej działalności opiekuńczo – wychowawczej,
- twierdzenia zadań, które adekwatnie do celów i funkcji wskazują pożądane działania służące ich realizacji,
- twierdzenia norm działania i postępowania, które wskazują zasady postępowania opiekuńczo – wychowawczego; jedną z nich określającą dolną granicę etyczną dla opiekuna – wychowawcy jest: primum non nocere – po pierwsze nie szkodzić dziecku,
- twierdzenia form i metod, które określają, jak najskuteczniej zrealizować zadania,
- twierdzenia zależności, które stanowiąc prawidłowości przyczynowo – skutkowe, pozwalają uświadomić możliwe skutki i przyczyny działania opiekuńczo – wychowawczego,
- twierdzenia ocen, które określają ocenę stanu aktualnego lub projektowanego.

Podkreślenia wymaga to, że wychowawca nie powinien polegać wyłącznie na dyrektywach praktycznych, które raz przyswoił i stereotypowo odtwarza. Konieczność modyfikowania swojego działania zakłada konieczność rozumienia przez niego przyczyn, skutków i obecnej sytuacji opiekuńczo – wychowawczej, posiadania szerszej perspektywy poznawczej.

Więcej „Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku” tom III